تورم چیست؟ تفاوت تورم ماهانه، نقطهای و سالانه و اثر آن بر اقتصاد
تورم به افزایش عمومی و پایدار سطح قیمت کالاها و خدمات در یک اقتصاد گفته میشود. اگر فقط قیمت یک کالا بالا برود، لزوماً تورم رخ نداده است؛ تورم زمانی معنا پیدا میکند که افزایش قیمت در بخش بزرگی از سبد مصرفی دیده شود و قدرت خرید پول کاهش پیدا کند.
به زبان ساده، وقتی تورم وجود دارد با مقدار ثابتی پول نسبت به قبل کالا و خدمات کمتری میتوان خرید. به همین دلیل تورم فقط یک شاخص آماری نیست؛ مستقیماً بر هزینه زندگی، دستمزد واقعی، پسانداز، نرخ بهره، قیمت داراییها و تصمیم شرکتها اثر میگذارد.
نکات کلیدی درباره تورم
- تورم یعنی افزایش عمومی سطح قیمتها، نه گرانشدن یک یا چند کالای خاص.
- رایجترین معیار سنجش تورم، تغییر شاخص قیمت مصرفکننده یا CPI است.
- تورم ماهانه، نقطهبهنقطه و سالانه سه معیار متفاوتاند و نباید با هم اشتباه شوند.
- افزایش تقاضا، رشد هزینه تولید، شوک انرژی، سیاست پولی و انتظارات میتوانند تورمزا باشند.
- تورم بالا قدرت خرید درآمد و پسانداز نقدی را کاهش میدهد.
- بانکهای مرکزی معمولاً از نرخ بهره و سایر ابزارهای پولی برای کنترل فشار تورمی استفاده میکنند.
تورم چیست؟
صندوق بینالمللی پول تورم را نرخ افزایش قیمتها در یک دوره زمانی تعریف میکند. این افزایش معمولاً برای مجموعهای از کالاها و خدمات اندازهگیری میشود تا مشخص شود هزینه زندگی بهطور متوسط چقدر تغییر کرده است.
فدرال رزرو نیز تأکید میکند که افزایش قیمت یک محصول یا حتی چند محصول بهتنهایی تورم محسوب نمیشود؛ مسئله، افزایش عمومی سطح قیمت کالاها و خدمات در اقتصاد است.
منابع: IMF — Inflation: Prices on the Rise و Federal Reserve — Inflation.
تورم چگونه اندازهگیری میشود؟
یکی از رایجترین روشها استفاده از شاخص قیمت مصرفکننده یا CPI است. برای ساخت این شاخص، یک سبد از کالاها و خدماتی که خانوارها مصرف میکنند در نظر گرفته میشود؛ مانند خوراک، مسکن، حملونقل، پوشاک و خدمات.
قیمت این سبد در طول زمان دنبال میشود. اگر شاخص قیمت از ۱۰۰ به ۱۱۰ برسد، سطح قیمت آن سبد نسبت به دوره پایه ۱۰ درصد افزایش یافته است.
البته CPI تنها شاخص قیمت نیست. اقتصاددانها از شاخصهای دیگری مانند شاخص قیمت تولیدکننده و تعدیلکننده تولید ناخالص داخلی هم استفاده میکنند، اما CPI برای بررسی هزینه زندگی مصرفکننده اهمیت ویژهای دارد.
تفاوت تورم ماهانه، نقطهبهنقطه و سالانه چیست؟
تورم ماهانه
تغییر شاخص قیمت نسبت به ماه قبل را نشان میدهد. این شاخص برای فهم شتاب کوتاهمدت قیمتها مفید است، اما میتواند نوسان زیادی داشته باشد.
تورم نقطهبهنقطه
قیمتهای یک ماه را با همان ماه در سال قبل مقایسه میکند. مثلاً شاخص شهریور امسال با شهریور سال قبل مقایسه میشود.
تورم سالانه
معمولاً میانگین شاخص قیمت در ۱۲ ماه اخیر با میانگین ۱۲ ماه قبل از آن مقایسه میشود. به همین دلیل این شاخص نسبت به تورم ماهانه و نقطهای آهستهتر تغییر میکند.
پس ممکن است تورم ماهانه کاهش یافته باشد اما تورم سالانه هنوز بالا بماند؛ چون تورم سالانه اثر ماههای گذشته را هم در خود نگه میدارد.
تورم هستهای چیست؟
تورم هستهای تلاش میکند روند پایدارتر فشار قیمت را نشان دهد. در بسیاری از کشورها برای محاسبه آن، اقلام بسیار پرنوسان مانند بخشی از مواد غذایی و انرژی از شاخص کنار گذاشته میشوند.
هدف این نیست که هزینه غذا یا انرژی اهمیت ندارد؛ بلکه سیاستگذار میخواهد بفهمد فشار تورمی زیرین تا چه حد گسترده و ماندگار شده است.
تورم چرا ایجاد میشود؟
تورم معمولاً یک علت واحد ندارد و ممکن است چند نیرو همزمان عمل کنند.
۱. تورم ناشی از تقاضا
اگر تقاضا برای کالاها و خدمات سریعتر از ظرفیت تولید اقتصاد رشد کند، شرکتها فضای بیشتری برای افزایش قیمت پیدا میکنند. این وضعیت را معمولاً Demand-pull inflation مینامند.
۲. تورم ناشی از هزینه
اگر هزینه مواد اولیه، انرژی، حملونقل یا دستمزد افزایش پیدا کند، شرکتها ممکن است بخشی از این افزایش هزینه را به قیمت نهایی منتقل کنند. شوک قیمت نفت نمونهای از فشاری است که میتواند از سمت عرضه به اقتصاد منتقل شود.
۳. رشد پول و اعتبار
اگر حجم پول و تقاضای اسمی برای مدت طولانی سریعتر از ظرفیت واقعی اقتصاد رشد کند، فشار بر قیمتها میتواند افزایش پیدا کند. شدت این اثر به وضعیت تولید، سرعت گردش پول، نظام بانکی و انتظارات بستگی دارد.
۴. انتظارات تورمی
اگر خانوارها و شرکتها انتظار داشته باشند قیمتها در آینده بیشتر شود، ممکن است رفتار خود را تغییر دهند: خرید را جلو بیندازند، دستمزد بیشتری مطالبه کنند یا قیمت فروش را زودتر بالا ببرند. در نتیجه انتظار تورم میتواند خودش به بخشی از سازوکار تورم تبدیل شود.
چرا افزایش قیمت ارز میتواند تورمزا باشد؟
در اقتصادی که بخشی از مواد اولیه، تجهیزات یا کالاهای مصرفی وارداتی است، افزایش نرخ ارز هزینه ریالی واردات را بالا میبرد. این افزایش هزینه میتواند به قیمت کالاهای نهایی منتقل شود.
حتی کالاهایی که کاملاً داخلی تولید میشوند ممکن است از طریق مواد اولیه وارداتی، هزینه ماشینآلات، قیمت انرژی یا انتظارات بازار از نرخ ارز اثر بگیرند.
تورم چه اثری بر قدرت خرید دارد؟
اگر قیمتها ۲۰ درصد افزایش پیدا کنند اما درآمد فقط ۱۰ درصد رشد کند، قدرت خرید واقعی کاهش یافته است. به همین دلیل برای خانوارها مهم نیست فقط حقوق اسمی چقدر بالا رفته؛ باید دید رشد درآمد نسبت به رشد هزینه زندگی چگونه بوده است.
تورم بالا معمولاً بیشترین فشار را بر افرادی وارد میکند که بخش بزرگی از دارایی یا درآمدشان نقدی و ثابت است، زیرا ارزش واقعی پول با افزایش قیمتها کاهش پیدا میکند.
تورم چه اثری بر نرخ بهره دارد؟
بانکهای مرکزی برای مهار تورم معمولاً شرایط پولی را سختتر میکنند. یکی از ابزارهای اصلی، افزایش نرخ بهره است. نرخ بهره بالاتر میتواند وامگیری و تقاضا را کاهش دهد و انگیزه پسانداز را بیشتر کند.
اما این سیاست هزینه هم دارد: اعتبار گرانتر میشود، سرمایهگذاری ممکن است کاهش یابد و رشد اقتصادی یا بازار کار تحت فشار قرار گیرد. به همین دلیل سیاستگذار بین کنترل تورم و حفظ فعالیت اقتصادی تعادل برقرار میکند.
برای درک این رابطه، راهنمای هش نیوز درباره فدرال رزرو و اثر نرخ بهره بر دلار، طلا و بورس را بخوانید.
تورم چه اثری بر بورس و داراییها دارد؟
اثر تورم بر بازارها یکطرفه نیست. بعضی شرکتها میتوانند افزایش هزینه را به قیمت فروش منتقل کنند و درآمد اسمی آنها رشد کند. شرکتهای دیگر با رشد هزینه مالی و مواد اولیه آسیب میبینند.
در بازار اوراق، تورم بالاتر معمولاً انتظارات نرخ بهره را تغییر میدهد. در بازار طلا، سرمایهگذاران همزمان به تورم، نرخ واقعی بهره و دلار نگاه میکنند. بنابراین این تصور که «تورم بالا همیشه به معنی رشد همه داراییهاست» سادهسازی بیش از حد است.
تورم و رکود تورمی چه تفاوتی دارند؟
تورم بالا لزوماً رکود تورمی نیست. رکود تورمی زمانی بهکار میرود که تورم بالا با رشد اقتصادی ضعیف و معمولاً بازار کار نامطلوب همراه شود. این وضعیت برای سیاستگذار دشوار است، چون اقدام برای کاهش تورم میتواند رشد را بیشتر تحت فشار بگذارد.
نمونهای از این بحث را در تحلیل هش نیوز درباره نفت، نرخ بهره و ریسک رکود تورمی ببینید.
چگونه یک گزارش تورم را بخوانیم؟
- مشخص کنید عدد مربوط به تورم ماهانه، نقطهای یا سالانه است.
- تورم کل را با تورم هستهای مقایسه کنید.
- ببینید کدام گروهها بیشترین سهم را در رشد شاخص داشتهاند.
- عدد یک ماه را بهتنهایی مبنای نتیجهگیری قرار ندهید؛ روند چندماهه مهمتر است.
- تورم را همراه با رشد دستمزد، نرخ بهره، نرخ ارز و رشد اقتصادی بررسی کنید.
جمعبندی
تورم یعنی افزایش عمومی سطح قیمتها و کاهش قدرت خرید پول. برای فهم آن باید نوع شاخص، بازه زمانی و علت تغییر قیمتها را شناخت. تورم ممکن است از افزایش تقاضا، شوک عرضه، رشد هزینه، سیاست پولی، نرخ ارز و انتظارات شکل بگیرد.
برای تحلیل بازار نیز خود عدد تورم کافی نیست. مهم است بدانیم تورم در حال شتاب گرفتن است یا کاهش، بانک مرکزی چه واکنشی نشان میدهد و نرخ بهره واقعی چگونه تغییر میکند. همین زنجیره است که تورم را به یکی از مهمترین متغیرهای اقتصاد و بازارهای مالی تبدیل میکند.