عرضه اولیه چیست و چگونه در IPO شرکت کنیم؟ راهنمای کامل خرید

عرضه اولیه یا IPO زمانی است که سهام یک شرکت برای نخستین بار در بازار عمومی بورس یا فرابورس در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد. برای سرمایه‌گذار، عرضه اولیه یعنی امکان خرید بخشی از سهام شرکتی که تازه وارد بازار شده است؛ برای خود شرکت نیز یکی از مسیرهای ورود به بازار سرمایه، افزایش شفافیت و در برخی موارد تأمین مالی است.

اما عرضه اولیه همیشه با یک روش ثابت انجام نمی‌شود. تعداد سهام، روش قیمت‌گذاری، گروه‌های مجاز به خرید، سقف سفارش و زمان ثبت سفارش در اطلاعیه هر عرضه مشخص می‌شود. در سال‌های اخیر در فرابورس، بسیاری از عرضه‌ها به روش ترکیبی و در دو مرحله انجام شده‌اند: مرحله کشف قیمت برای سرمایه‌گذاران واجد شرایط و سپس عرضه به سایر سرمایه‌گذاران.

عرضه اولیه چیست؟

وقتی یک شرکت خصوصی یا غیربورسی شرایط پذیرش در یکی از بازارهای بورس یا فرابورس را طی می‌کند، بخشی از سهام آن می‌تواند برای نخستین بار به سرمایه‌گذاران عمومی عرضه شود. این رویداد را عرضه اولیه سهام یا Initial Public Offering می‌نامند.

عرضه اولیه با «تأسیس شرکت جدید» یکی نیست. شرکت ممکن است سال‌ها فعالیت کرده باشد، اما برای اولین بار سهام آن در یک بازار عمومی قابل معامله شود.

چرا شرکت‌ها وارد بورس یا فرابورس می‌شوند؟

ورود به بازار سرمایه می‌تواند چند مزیت برای شرکت داشته باشد:

• دسترسی به بازار بزرگ‌تری از سرمایه‌گذاران
• امکان تأمین مالی در مراحل بعدی
• افزایش شفافیت و الزام به انتشار اطلاعات مالی
• ایجاد قیمت بازار برای سهام شرکت
• افزایش امکان خرید و فروش سهام توسط سهامداران
• استفاده از ابزارهای مالی بازار سرمایه

برای بازار نیز ورود شرکت‌های جدید می‌تواند تنوع صنایع و گزینه‌های سرمایه‌گذاری را بیشتر کند. فرابورس ایران در گزارش‌های سال ۱۴۰۵ نیز بر نقش عرضه شرکت‌های جدید در افزایش عمق بازار، تنوع فرصت‌ها و شفافیت بنگاه‌ها تأکید کرده است.

عرضه اولیه در ایران چگونه انجام می‌شود؟

روش دقیق باید از اطلاعیه رسمی همان عرضه بررسی شود. در عرضه‌های اخیر فرابورس، یکی از الگوهای متداول روش ترکیبی بوده است.

در این روش معمولاً فرایند می‌تواند به دو بخش تقسیم شود:

1. مرحله اول: بخشی از سهام به سرمایه‌گذاران واجد شرایط، مانند برخی صندوق‌های سرمایه‌گذاری، عرضه می‌شود و قیمت از طریق حراج یا سازوکار اعلام‌شده کشف می‌شود.
2. مرحله دوم: پس از کشف قیمت، بخش دیگری از سهام به سایر سرمایه‌گذاران عرضه می‌شود و سقف سهم قابل خرید برای هر کد معاملاتی مشخص است.

این ساختار در عرضه‌های جدید فرابورس نیز استفاده شده است، اما نباید آن را قانون ثابت همه IPOها دانست؛ بورس یا فرابورس می‌تواند بر اساس دستورالعمل و شرایط هر عرضه، شیوه متفاوتی اعلام کند.

چطور سفارش عرضه اولیه ثبت کنیم؟

در عرضه‌هایی که سرمایه‌گذاران حقیقی مجاز به شرکت هستند، معمولاً فرایند از طریق سامانه آنلاین کارگزاری انجام می‌شود:

1. اطلاعیه عرضه و زمان ثبت سفارش را بررسی کنید.
2. موجودی حساب را به اندازه سفارش احتمالی تأمین کنید.
3. در بازه زمانی اعلام‌شده وارد بخش خرید یا عرضه اولیه کارگزاری شوید.
4. تعداد و قیمت را مطابق محدودیت‌های اطلاعیه وارد کنید.
5. وضعیت سفارش و تخصیص نهایی را بعد از پایان عرضه بررسی کنید.

برخی کارگزاری‌ها امکان ثبت سفارش خودکار عرضه اولیه را نیز ارائه می‌کنند، اما شرایط این قابلیت بین کارگزاری‌ها متفاوت است.

چرا تعداد سهم تخصیص‌یافته کمتر از سقف خرید می‌شود؟

حداکثر سهم اعلام‌شده به معنی این نیست که حتماً همان تعداد به هر سرمایه‌گذار می‌رسد. اگر تقاضا زیاد باشد، تعداد سهامی که واقعاً به هر کد اختصاص می‌یابد می‌تواند کمتر شود.

برای مثال، اگر مقدار مشخصی سهم برای سرمایه‌گذاران عمومی در نظر گرفته شده باشد و تعداد متقاضیان بسیار زیاد باشد، سهم قابل تخصیص میان تعداد بیشتری از شرکت‌کنندگان تقسیم می‌شود.

قیمت عرضه اولیه چگونه تعیین می‌شود؟

روش قیمت‌گذاری به سازوکار عرضه بستگی دارد. در برخی عرضه‌های ترکیبی، مرحله نخست با مشارکت سرمایه‌گذاران واجد شرایط و به روش حراج انجام می‌شود و قیمت کشف‌شده مبنای مرحله بعد قرار می‌گیرد.

ارزش‌گذاری شرکت نیز پیش از عرضه انجام می‌شود و اطلاعات آن می‌تواند در اسناد منتشرشده مرتبط با عرضه در دسترس باشد. با این حال، قیمت عرضه نباید به‌تنهایی معیار تصمیم سرمایه‌گذاری باشد.

آیا عرضه اولیه همیشه سود می‌دهد؟

خیر. تصور «سود تضمینی عرضه اولیه» می‌تواند گمراه‌کننده باشد. قیمت سهم پس از عرضه تحت تأثیر وضعیت بازار، ارزش‌گذاری شرکت، سودآوری، صنعت، میزان سهام شناور، عرضه و تقاضا و ریسک‌های اقتصادی تغییر می‌کند.

برخی عرضه‌ها در روزها یا هفته‌های نخست رشد می‌کنند و برخی ممکن است بازده ضعیفی داشته باشند یا حتی پایین‌تر از قیمت عرضه معامله شوند.

تفاوت عرضه اولیه با پذیره‌نویسی چیست؟

این دو اصطلاح گاهی با هم اشتباه گرفته می‌شوند. در عرضه اولیه، سهام یک شرکت موجود که وارد بازار شده برای نخستین بار به عموم عرضه می‌شود. در پذیره‌نویسی، موضوع می‌تواند تأمین سرمایه اولیه یا انتشار اوراق و واحدهای جدید باشد و سازوکار حقوقی و مالی آن متفاوت است.

بنابراین هر رویدادی که برای نخستین بار امکان خرید یک دارایی را فراهم می‌کند الزاماً IPO نیست.

اطلاعیه عرضه اولیه را از کجا پیدا کنیم؟

بهترین مرجع، اطلاعیه‌های رسمی بورس تهران یا فرابورس و پیام ناظر بازار است. جزئیات عرضه می‌تواند شامل این موارد باشد:

• نام شرکت و نماد
• تاریخ عرضه
• تعداد کل سهام قابل عرضه
• مراحل عرضه
• سرمایه‌گذاران مجاز در هر مرحله
• حداکثر تعداد قابل خرید برای هر کد
• روش کشف قیمت
• ساعت ثبت سفارش

در نمونه‌های فعلی فرابورس، جزئیات مرحله نخست و دوم، تعداد سهام و سقف خرید به‌صورت مشخص در اطلاعیه عرضه اعلام می‌شود.

عرضه اولیه چه اثری بر بازار دارد؟

ورود شرکت‌های جدید می‌تواند عمق بازار را افزایش دهد و سرمایه‌گذاران را با صنایع و کسب‌وکارهای تازه آشنا کند. در طرف مقابل، عرضه‌های بزرگ می‌توانند بخشی از نقدینگی کوتاه‌مدت بازار را جذب کنند.

اثر واقعی به اندازه عرضه، شرایط بازار و جذابیت شرکت بستگی دارد. به همین دلیل نمی‌توان گفت هر عرضه اولیه الزاماً باعث ورود یا خروج نقدینگی از سایر نمادها می‌شود.

جمع‌بندی

عرضه اولیه فرصت خرید سهام شرکتی است که برای نخستین بار وارد بازار عمومی می‌شود. اما مهم‌ترین نکته این است که روش و شرایط هر IPO می‌تواند متفاوت باشد.

به جای اتکا به تصور عمومی درباره سودآوری عرضه‌های اولیه، اطلاعیه رسمی، ارزش‌گذاری شرکت، صورت‌های مالی و وضعیت بازار را بررسی کنید. سقف سفارش نیز با مقدار تخصیص نهایی یکسان نیست و خرید عرضه اولیه هیچ تضمینی برای بازده مثبت ایجاد نمی‌کند.

منابع: اطلاعیه‌ها و گزارش‌های شرکت فرابورس ایران درباره عرضه‌های اولیه و شیوه‌های ترکیبی عرضه؛ برای هر عرضه، اطلاعیه رسمی همان نماد باید مبنای اقدام قرار گیرد.